Kuitert: einde of nieuw begin?

De open briefwisseling tussen Hegger en Kuitert in de Trouw van afgelopen week bracht mij aanvankelijk naar het puntje van mijn stoel. Na de laatste korte brief van Hegger zakte ik gedesillusioneerd daarin terug. Beide mannen zijn niet tot een gesprek gekomen, ze hebben slechts op elkaar geschoten. De slotvraag van Hegger ‘Wat heeft u zo geraakt?’ is een goedkope frase die jezelf buiten schot houdt. Ontluisterend en onthullend: het blijkt dominee Hegger niet te gaan om een gesprek, maar uitsluitend om zijn gelijk.

Kuiterts woede is voor zijn eigen rekening - hij heeft mij als advocaat niet nodig. Maar ik meen dat we met zijn insteek verder komen dan met herstel van oude beelden en modellen. Met Google Earth kunnen we tegenwoordig in de achtertuin van iedereen kijken, met de boeken van Kuitert wordt ons een blik gegund in de (historische) keuken van het kerkelijk dogma. En wat daar wordt en werd gebrouwen is niet altijd even kosjer.

Als één ding velen in de afgelopen jaren is duidelijk geworden (mede dankzij de geschriften van Kuitert) is dat waarheid niet achter de bijbel ligt, maar ontstaat in het gelovig omgaan met de Schrift. Dat is het geen Waarheid met een capitale W, maar waarheid waarop mensen aanspreekbaar zijn, waarheid in de zin van ‘betekenis’. De Waarheid met capitale W is ofwel niet bestaanbaar ofwel niet kenbaar, zo zeggen wij, postmodernen.

Wie wèl (liefst ‘Eeuwige’) waarheid veronderstelt achter de bijbel, ontwerpt die waarheid eerst zelf en maakt zich vervolgens immuun tegen kritiek door het ‘geïnspireerde waarheid’ te noemen. God wordt voor ons theologisch karretje gespannen en geeft het nodige gewicht aan onze voorkeuren en gedachtenspinsels. Als de goochelaar die - o wonder! - een konijn uit een hoed haalt en vergeet dat hij hem er zelf eerst in stopte. Vergeetachtige illusionisten zijn het, de theologen van de goddelijke inspiratie. Maar wie de truc eenmaal heeft doorzien (Kuitert), laat zich niet meer misleiden: de bijbel is mensenwerk, dogma’s zijn menselijke concepten, geloof is een psychologisch fenomeen.

Maar is dat het einde - het einde van het geloof, van de kerk? Ik geloof daar niks van. Ook Kuitert heeft, naar mijn stellige overtuiging, zijn eigen project van ‘oprecht strijden’, niet als de ‘final battle’ willen zien, maar als een onderdeel van het proces dat ‘kerk’ heet: steeds weer die oude verhalen een plek geven in een nieuwe generatie: Schiften, maar ook herschikken en herwaarderen. Geen eindpunt dus, maar nieuw begin. Waarom zou dat mensenboek dat bijbel heet, als bron van inspiratie niet ook weer - wat mij betreft: per intuïtie (Hegger) - Woord van God gaan worden?

De essentiële vraag voor de kerk van nu lijkt mij daarom niet te zijn: ‘Waar komen die woorden vandaan?’, maar: ‘Waar roepen die woorden ons toe op?’ De ‘Oordelende God’ van de bijbel spreekt mensen niet aan op hun denkbeelden (over God, wereld en bijbel), maar op hun inzet en bewogenheid. Dan gaat het dus om de vraag: wat gebeurt er met ons als we de bijbel lezen? Waar raakt het ons, op welk spoor zet het ons? De oudtestamentische profeten roepen op om te zien naar wezen en weduwen, de arme en de naakte. Jezus roept zijn leerlingen op om hem te volgen tot de dood er op volgt. Dat is revolutionaire, gevaarlijke taal - voor wie het horen wil!

Boele P. Ytsma