Tussen Kathedralen en Steencirkels

Tijdens onze vakantie in Zuid-Engeland bezochten we de kathedralen van Canterbury en Wells. Prachtige kerken, hoog en wit, statig en sierlijk, even overweldigend als verstillend. Je blik gaat als vanzelf naar boven, naar die machtige en toch zo lichte gotische bogen. De tijd lijkt te vertragen als je gaat zitten in een nis, luisterend naar een koor dat liederen van Henry Purcell oefent of een organist die de magistrale ruimte vult met de klanken van Widors orgelsymfonieën. Monumenten van geloof, herinnering aan tijden waarin alles verwees naar God.

Met enige spijt in mijn hart herinner ik mij de kerken van Norg, Een en Veenhuizen. Hoe trots ik er ook op ben… wat moet het toch heerlijk zijn om in de hoge en mystieke ruimte van deze kathedralen te mogen vertoeven, hier te mogen werken, hier te mogen geloven! Plaatsen waar al vijftien eeuwen is gebeden, gezongen, gepreekt, gedacht, gebouwd. En zie wat er kan ontstaan als generaties kunnen bouwen aan wat vorige hen nalieten. Goed om je dat te realiseren in een vluchtige en haastige tijd, waarin we denken alles opnieuw te moeten uitvinden.

Naast de kathedraal van Canterbury vinden we de resten van een oud klooster en de gidsen vertellen ons het verhaal van de rancuneuze koning Henry VIII. Die naam zouden we vaker tegenkomen, steeds als we op een ruïne stuiten. In Wells staat zijn naam bij de resten van een kerk naast het bisschoppelijk paleis. In Glastonbury is het een vernielde abdij, waarvan de gotische bogen aftekenen tegen een blauwe lucht, als een kaalgevreten kadaver in de woestijn. Henry VIII, een koning met vele gezichten (en vele vrouwen), maar één ervan is grimmig: hij wilde in 1534 afrekenen met de Rooms-katholieke kerk, met haar beelden en haar monniken. De verzelfstandiging van de 'Church of England' ging ten koste van bijna alle kloosters en kloosterkerken.

Ik herinner mij de verhalen van de beeldenstorm die de Reformatie ook in Nederland heeft opgeroepen. Een diep verzet tegen een christendom dat tot religie en afgodendienst was verworden. Het venijn daarvan zit menig protestant nog danig in het bloed. Maar tussen de kathedralen en de ruïnes in Engeland voel ik schaamte en verdriet. Mijn reformatorische bloed wordt kouder…

Stonehenge, Engeland

Engeland is ook het land van steencirkels en graancirkels, het land van druïden en kelten. Tussen de stenen van Stonehenge realiseer ik me dat het evangelie ons wegroept bij de goden van de aarde, weg van de goden van de Germanen, weg van de goden van de Kelten. Dat is een bevrijding, want het zijn goden die ons knechten, die ons binden aan de aarde, die ons binden aan ons lot. Het evangelie van Jezus verlost van die banden! Maar die bevrijding gaat wel ten koste van heilige huisjes, heidense tempels en mystieke bomen.

Die bevrijding blijft niet beperkt tot het heidendom buiten de kerk. Nauwelijks is een land gekerstend of het heidendom duikt weer op – binnen de kerk. Mystieke rituelen waarmee angst wordt bezworen, heilige handelingen die het heil bemiddelen, gewaden, beelden, heiligen. Steeds wordt ook de kerk weer tot religie – een prachtige, meeslepende, innemende, hemelse religie… maar toch een religie, heidendom! En dan klinken ook daar weer de bevrijdende en bedreigende woorden van Jezus: 'Neem uw kruis op en volg mij'… Weg van de veiligheid van rituelen en symbolen, achter Jezus aan. Steeds weer een nieuwe reformatie, een nieuwe opwekking, een nieuwe revolutie, nieuwe beeldenstormen. Eeuwig zonde… maar bevrijdend.

En toch kunnen we er niet een eenvoudig revolutionair 'evangelisch manifest' van maken. We hadden het evangelie helemaal niet meer kunnen horen als het niet bewaard was, als er geen kerken en kathedralen waren gebouwd, waarin eeuw in, eeuw uit gelezen en gebeden wordt! Ook wij staan voor de dure plicht het evangelie en ons geloof door te geven aan een volgende generatie en dat vraagt trouw en continuïteit. En tegelijk – het is om gek van te worden! – is dat doorgegeven evangelie zelf als een bom voor onze kerkelijke gezapigheid, de aartsvijand van kerkelijke veiligheid. Het evangelie zet alles op z'n kop en roept op tot een radicaal leven in navolging en gehoorzaamheid! Durven wij het nog open te slaan?

Boele P. Ytsma